Subiektywnie o finansach

Nie raz i nie dwa czytaliście, czy to na łamach tego blogu, czy w „Gazecie Wyborczej”, moje nawoływania do zmian w systemie Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-Kredytowych. Popularne SKOK-i, chociaż obsługują już ponad 2 miliony klientów i zebrały od nich 10,8 mld zł oszczędności, są wciąż poza nadzorem bankowym. Choć przecież prowadzą działalność stricte bankową: konta, karty, kredyty, lokaty... Spółdzielczy system, niezmiennie od początku historii SKOK-ów, jest oparty na koleżeńskim nadzorze Kasy Krajowej, uosabianej przez Grzegorza Biereckiego - niegdyś opozycjonisty, a od pewnego czasu kreatora spółdzielczego ruchu, wzorowanego na przedwojennych kasach Stefczyka, ale tak naprawdę bardzo od niego odległy.

SKOK-i wyrosły na zbyt potężną instytucję finansową, byśmy nie wiedzieli prawie nic o wypłacalności kas, o ich płynności, o odsetku nie spłacanych kredytów. Są zbyt potężne, by nadzór nad nimi miał wyglądać tak, jak do tej pory. Tymczasem ustawa, która poddaje SKOK-i pod nadzór bankowy, wciąż tkwi w Trybunale Konstytucyjnym, skierowana tam przez ś.p. Lecha Kaczyńskiego, niegdyś szefa rady nadzorczej fundacji działającej w ramach systemu SKOK.

Dotąd o tym, że SKOK-i - obsługujące głównie biedniejszą część społeczeństwa, często w mniejszych miejscowościach i na obszarach ogarniętych strukturalnym bezrobociem - mogą mieć nie mniejszy od banków problem ze złymi kredytami, mówiono tylko półgębkiem, w ramach nie potwierdzonych dokumentami informacji, przecieków i plotek. Ale dziś po raz pierwszy „Gazeta Wyborcza” publikuje tekst oparty na dokumentach z kontroli finansów SKOK-ów.

Chodzi o wyniki kontroli, którą w Kasie Krajowej i piętnastu lokalnych SKOK-ach przeprowadził w 2009 r. Urząd Kontroli Skarbowej. Choć kontrolerzy weszli do SKOK-ów, by sprawdzić jedynie rozliczenia podatkowe kas ze skarbem państwa, przy okazji prześwietlili też całe finanse SKOK-ów. Wnioski z tej kontroli nie są krzepiące. Wynika z nich, że niektóre kasy w 2008 r. miały problem z utrzymaniem niektórych norm bezpieczeństwa. 

Według informacji skarbówki lokalne SKOK-i zaniżały w przeszłości poziom rezerw, które powinny tworzyć na nie spłacane w terminie przez klientów pożyczki. Kwoty szły - jak twierdzi skarbówka - w dziesiątki milionów złotych. W największym SKOK-u Stefczyka obniżono obowiązkowe odpisy o 80 mln zł, w Zachodniej SKOK z Wrocławia - o 22,4 mln zł. A w kilku mniejszych SKOK-ach - o kilkaset tysięcy lub kilka milionów. „Sprawozdania finansowe SKOK-ów nie prezentują ich faktycznej sytuacji finansowej” - alarmują kontrolerzy w raporcie.

Skarbówka stwierdziła też, że w SKOK-u Stefczyka poziom kapitałów własnych był za niski w stosunku do aktywów i zgromadzonych depozytów klientów. Gdy Kasa Krajowa zalecała, by SKOK miał tyle własnych pieniędzy, by stanowiły one 7% depozytów klientów, to w Stefczyku było to tylko 3,6% Współczynnik wypłacalności, który w bankach musi przekraczać 8%, w Stefczyku sięgał ledwie 3,3%. Z raportu wynika, że podobne problemy z kapitałami miały też inne SKOK-i. I że „może to nie zapewniać im stabilności finansowej oraz dowodzić niewystarczającego nadzoru Kasy Krajowej nad SKOK-ami”.

Poza tym skarbówka alarmuje, że do końca grudnia 2008 r. SKOK-i nie wpłaciły na fundusz własny i rezerwę płynną do Kasy Krajowej kwoty 15,4 mln zł. Tymczasem rezerwa płynna jest jednym z najważniejszych funduszy zapasowych w systemie SKOK i decyduje o poziomie bezpieczeństwa depozytów klientów.

To dość poważne zarzuty, choć trzeba pamiętać, że rzecz dotyczy przeszłości (i to dość odległej, bo z 2008 r.), zaś autorem raportu nie jest niezależny audytor, lecz Urząd Skarbowy, którego stanowisko nie jest jeszcze żadną wyrocznią. Sądy nie raz i nie dwa zmieniały wykładnię prawa i kwestionowały wyliczenia skarbówki w najróżniejszych kwestiach.

Zresztą i raport z kontroli SKOK-ów ma pewne rysy. Są w nim np. informacje o tym, że SKOK Stefczyka nabył udziały w podmiotach systemu SKOK: Asekuracja i TFI SKOK. A tymczasem - jak zwrócił mi uwagę rzecznik Kasy Krajowej - „SKOK Stefczyka nie był i nie jest udziałowcem w Asekuracji i TFI SKOK, co nota bene można sprawdzić w KRS”. Rzecznik dodaje, że powinno to zwrócić moją uwagę „na prawdziwość dokumentu”. Widać, że raport - choć niewątpliwie ciekawy - nie jest wolny od błędów.

Trzeba też zwrócić uwagę, że w niektórych fragmentach - np. pisząc o nie wpłaconych przez SKOK-i pieniądzach na fundusz własny i rezerwę płynną - skarbówka powołuje się na ustalenia audytorów kontrolujących SKOK-i (domyślam się, że chodzi o audyt zlecony przez Kasę Krajową w ramach nardzoru nad kasami). Co do tej części zarzutów Kasa Krajowa może argumentować, że raport służb skarbowych prezentuje nie patologię, a sprawność nadzoru, który wykrył nieprawidłowości w SKOK-ach. Tyle, że już sam fakt wystąpienia w systemie SKOK tak istotnych nieprawidłowości może świadczyć o niskim autorytecie nadzoru. Tym argumentem można więc szermować w obie strony.

Nie zmienia to faktu, że mamy jednak dość istotne oskarżenia, formułowane przez organ państwowy i potwierdzone liczbami. Andrzej Dunajski, rzecznik Kasy Krajowej, którego poprosiłem o wyjaśnienia, napisał tak: „W ślad za Pana e-mailem uprzejmie informuję, że wyniki kontroli, o które Pan pyta są korzystne dla Kasy Krajowej i SKOK-ów. Zwracam jednak uprzejmie Panu uwagę, że informacje gromadzone i przetwarzane w ramach kontroli skarbowych stanowią tajemnicę skarbową, zaś ich ujawnianie podlega karze”. (...). Wynik kontroli dotyczący postępowania kontrolnego w Kasie Krajowej nie zawiera żadnych uwag”.

I dalej: „Nie potwierdzamy informacji i stwierdzeń, o których mowa w Pana e-mailu. Gdyby nawet SKOK-i nie dokonały wpłaty kwoty 15,4 mln zł, to i tak kwota ta stanowiłaby 1,8% lokat zgromadzonych aktualnie w Kasie Krajowej z tytułu funduszy własnych i rezerwy płynnej, co nie spowodowałoby jakiegokolwiek zagrożenia dla bezpieczeństwa zgromadznych w SKOK-ach depozytów. (...) Aktualnie w SKOK Stefczyka stosunek kapitałów ogółem do wysokości aktywów wynosi 8%”. Zaś informację o tym, że SKOK-i zaniżały wartość odpisów aktualizacyjnych na złe kredyty Dunajski określił jako po prostu „nieprawdziwą”.

Niezależnie od tego kto ma rację - skarbówka, czy rzecznik Kasy Krajowej - zarzuty urzędników fiskusa powinny zwiększyć determinację rządzących, by sprawdzić sytuację finansową poszczególnych SKOK-ów i całego systemu. Trudno mi uwierzyć, by skarbówka we wszystkich punktach swojego raportu radykalnie się myliła. A jeśli tak, to znaczy, że nadzór koleżeński nad SKOK-ami przestał się sprawdzać. Prezes Kasy Krajowej Grzegorz Bierecki powinien oddać stery głównego nadzorcy systemu, a na pożegnanie mógłby zaśpiewać jak Muniek Staszczyk: „na moim podwórku zapada noc, wszyscy moi kumple wyjechali stąd, daleko stąd...”